Küresel enerji sektörü, aynı anda jeopolitik gerilimler, ticaret kısıtları, iklim kaynaklı riskler, tedarik zinciri kırılmaları ve hızlı teknolojik değişimlerle karakterize edilen yüksek oynaklık ortamında dönüşmektedir. Bu ortam, enerji yatırımlarını “uzun vadeli ve sermaye yoğun” niteliği nedeniyle belirsizliğe en duyarlı alanlardan biri haline getirir. Buna karşın, belirsizlik arttığında karar alıcıların yalnız risklere odaklanması, “bekle-gör” yaklaşımını güçlendirerek yatırım gecikmelerine ve uzun dönemde daha büyük arz-güvenlik sorunlarına yol açabilir. Dolayısıyla belirsizlik çağında kritik soru, belirsizliğin enerji dönüşümünü durdurup durdurmadığı değil; dönüşümün hangi bileşenlerini hızlandırdığı, hangilerini yavaşlattığı ve hangi kırılganlıkları görünür kıldığıdır.

Bu çalışma, 2008–2025 döneminde küresel belirsizlik endekslerindeki değişimleri (Dünya belirsizlik endeksi/Dünya Politika Belirsizliği Endeksi/Dünya Ticaret Belirsizliği Endeksi) enerji dönüşümünün belirgin eğilimleriyle birleştirerek “belirsizlik altında dönüşümün stratejik mantığını” açıklamayı amaçlar. Çalışma, özellikle 2025’te belirsizlik göstergelerindeki sert yükselişi bir “rejim değişimi” olarak ele almakta; bu rejim değişiminin elektrifikasyon, yenilenebilir büyüme, nükleer canlanma ve kritik mineral tedarik zincirleri üzerindeki etkilerini analiz etmektedir.

Belirsizlik Altında Enerji Dönüşümü

Belirsizlik, enerji yatırımlarında üç temel mekanizma üzerinden etki yaratır:

1. Finansman maliyeti ve risk primi: Belirsizlik yükseldiğinde sermaye maliyeti artar; uzun geri dönüşlü projeler daha fazla risk altına girer.
2. Düzenleyici ve politika riski: Enerji dönüşümü teşviklere, izin süreçlerine ve piyasa tasarımına bağımlıdır; politika belirsizliği yatırım zamanlamasını bozar.
3. Tedarik zinciri ve ticaret riski: Enerji dönüşümü donanım yoğun bir dönüşümdür; ticaret belirsizliği teslim sürelerini ve maliyetleri oynatır.

Bu çerçeve, Dünya Belirsizlik Endeksi/Dünya Politika Belirsizliği Endeksi/Dünya Ticaret Belirsizliği Endeksi’nin yalnız makro ölçekte bir “hava durumu” değil; yatırımın ölçeğini, hızını ve yönünü etkileyen bir stratejik parametre olduğunu kabul eder.

Enerji dönüşümü, yalnız kaynak ikamesi (fosilden yenilenebilire) değil, aynı zamanda nihai kullanımın elektrifikasyonu ve sistem mimarisinin yeniden tasarımıdır. Elektriğin, ekonomik değeri yüksek sektörlerde (veri merkezleri, yüksek teknoloji üretim, elektrikli ulaşım, ısıtma/soğutma) temel girdi haline gelmesi, dönüşümün hızını ve yatırım kompozisyonunu belirler. Bu yaklaşımda “başarı”, yalnız kurulu güç artışıyla değil; şebeke kapasitesi, esneklik (depolama/talep tarafı), dayanıklılık (iklim ve siber risklere karşı) ve tedarik zinciri çeşitliliği ile ölçülür.

Geleneksel enerji güvenliği çoğunlukla petrol/doğalgaz arzına odaklanırken, elektrifikasyon çağında güvenlik üç katmanlıdır:

• Yakıt güvenliği: Fosil yakıt arzı ve fiyat oynaklığı
• Elektrik güvenliği: Şebeke dayanıklılığı, esneklik, siber riskler
• Malzeme/teknoloji güvenliği: Kritik mineraller, rafineri yoğunlaşması, ihracat kısıtları

Bu katmanlar arasındaki etkileşim, belirsizlik çağında “enerji dönüşümü = güvenlik stratejisi” yorumunu güçlendirir.

Enerji Dönüşümündeki Kesin Yönler

2008–2024 döneminde dalgalı seyreden belirsizlik göstergeleri, 2025’te belirgin biçimde yükselmiştir:

• DÜNYA BELİRSİZLİK ENDEKSİ: 2024 Aralık 30.375,6’dan başlayarak 2025’te hızlanmış; Eylül 2025’te 122.422,5 ile zirve yapmış ve Aralık 2025’te 90.758,1 seviyesinde kalmıştır.
• DÜNYA POLİTİKA BELİRSİZLİĞİ ENDEKSİ: 2025’te Eylül’de 77.304,6 ile zirve; Aralık’ta 56.140,2.
• DÜNYA TİCARET BELİRSİZLİĞİ ENDEKSİ: 2025’te Eylül’de 48.124,5; Aralık’ta 31.290,5.

Bu değerler, belirsizliğin 2025’te yalnız artmadığını; aynı zamanda farklı boyutlarda (genel, politika, ticaret) eş zamanlı yükselerek enerji dönüşümüne üçlü baskı uyguladığını gösterir.

Elektriğin toplam enerji talebine kıyasla daha hızlı büyümesi, belirsizlik altında bile geri dönmeyen bir eğilimdir. Talep sürükleyicileri (veri merkezleri, yapay zekâ, EV, ısı pompaları) elektrik altyapısını stratejik yatırım alanı haline getirir. Bu noktada belirsizliğin etkisi “elektrifikasyonun yönünü” değil; elektrifikasyonun gerektirdiği şebeke/esneklik yatırımlarının zamanlamasını etkiler.

Yenilenebilir elektrik kapasitesinin 2030’a kadar yaklaşık 4.600 GW artarak ikiye katlanması beklenmektedir. Artışın yaklaşık %80’i güneş PV kaynaklıdır. 2025–2030 döneminde birçok ülkede yenilenebilir büyüme hızının önceki beş yıla göre artacağı öngörüsü, dönüşüm ivmesinin “coğrafi olarak yaygınlaştığını” gösterir.

Bununla birlikte sistem entegrasyonu temel sınamadır: 2030’da değişken yenilenebilirlerin küresel üretimde yaklaşık %30 seviyesine yaklaşması, esneklik yatırımlarını zorunlu kılar. Kesinti (curtailment) ve negatif fiyat saatlerindeki artış, şebeke yetersizliğinin piyasa sinyallerine yansıyan göstergeleri olarak yorumlanabilir.

Elektrik üretim yatırımları 2015’ten bu yana yaklaşık %70 artarken, şebeke harcamaları daha düşük hızda büyümüştür. Bu asimetri, belirsizlik çağında kritik bir “yapısal risk” üretir: Üretim kapasitesi büyürken iletim-dağıtım ve esneklik yetişmezse, yenilenebilirlerin gerçek ekonomik katkısı düşebilir; sistem güvenilirliği zayıflayabilir ve dönüşümün toplumsal kabulü zarar görebilir.

2010’dan bu yana eklenen yaklaşık 2.500 GW hidro dışı yenilenebilir kapasitenin yaklaşık %80’i fosil yakıt ithalatçısı ülkelerde gerçekleşmiştir. Bu kapasite olmasaydı, ilgili ülkelerin 2023’te kömür ve doğalgaz ithalatının kümülatif düzeyde %45 daha yüksek olacağı hesaplanmaktadır. Sonuç olarak kömür ithalatında ~700 milyon ton, doğalgaz ithalatında ~400 milyar m³ azalma ve ~1,3 trilyon USD tasarruf büyüklüğü ortaya çıkmaktadır. Bu bulgu, yenilenebilirlerin enerji güvenliğinde “fiyat dışı” ve “dış denge” temelli değerini güçlendirir.

Nükleer üretimin 2025’te tarihî zirveye yönelmesi; kesintisiz düşük emisyonlu güç ihtiyacının arttığı elektrifikasyon çağında nükleerin tamamlayıcı rolünü pekiştirir. Küresel ölçekte yaklaşık 420 reaktör ile nükleer elektrik üretiminin küresel payı %10’a yakın olup düşük emisyonlu kaynaklar içinde hidronun ardından ikinci büyük kaynak konumundadır. İnşa halindeki 63 reaktör toplamda 70 GW’tan fazla kapasiteyi temsil etmektedir. Ayrıca son yıllarda ömür uzatmalarının yaygınlaşması, arz güvenliği motivasyonunun güçlendiğini gösterir.

Ancak büyümenin “yoğunlaşma riski” vardır: Yeni inşaatların önemli bölümü belirli teknoloji kaynaklarında yoğunlaşmakta; bu da enerji güvenliği tartışmasını “yakıt”tan “teknoloji tedarik zinciri”ne taşımaktadır.

Enerji dönüşümünün “malzeme omurgası” kritik minerallerde 2024 verileri üçlü bir tablo sunar:

• Talep artıyor: Lityum talebi 2024’te ~%30 artmış; nikel/kobalt/grafit/nadir topraklar %6–8 büyümüştür.
• Fiyatlar düşüyor: Lityum fiyatı 2023’ten itibaren %80’den fazla gerilemiştir; bazı metaller 2024’te %10–20 düşmüştür.
• Yatırım ivmesi zayıflıyor: 2024’te kritik mineral madencilik yatırımları yalnız %5 artmış; maliyet enflasyonu sonrası reel artış ~%2’ye düşmüştür.

Bu tablo, belirsizlik çağında “kısa vadeli maliyet rahatlaması” ile “orta vadeli arz güvenliği” arasında gerilim yaratır. Ayrıca rafineri tarafında yoğunlaşma artmıştır: 2024’te temel enerji minerallerinde ilk üç ülkenin ortalama rafineri payı %86’ya yükselmiştir. Bu durum, arz şoklarına kırılganlığı artırır. Dönüşümün kritik metali bakır için 2035’e doğru ~%30 arz açığı riski, elektrifikasyonun malzeme sınırlarını göstermektedir. Olası bir batarya metal arz şokunun batarya paket fiyatlarını %40–50 artırma potansiyeli, dönüşümün tüketici fiyatları ve sanayi rekabetçiliği üzerindeki etkisini belirginleştirir.

Belirsizlik Altında Dönüşümü Hızlandıran “Akıllı Dayanıklılık”

Belirsizlik ortamında en kritik kaldıraç, yenilenebilir büyümenin “şebeke/esneklik” ile eş zamanlı ilerlemesidir. Politika öncelikleri:

• İletim/dağıtım kapasitesinin hızla artırılması
• Depolama (kısa-uzun süreli) yatırımlarının ölçeklenmesi
• Talep tarafı esnekliği (akıllı şarj, dinamik tarifeler, esnek endüstriyel talep)
• Enterkonneksiyon ve sistem esnekliği piyasalarının geliştirilmesi

Şebeke yatırımı açığı kapanmadıkça, yenilenebilir büyüme “kâğıt üzerinde” kalabilir; kesinti ve negatif fiyatlar artarak yatırımcı güvenini zedeleyebilir.

Fiyat düşüşleri yatırım sinyallerini bozduğunda, çeşitlendirme “kendiliğinden” oluşmaz. Bu nedenle:

• Uzun vadeli alım anlaşmaları (offtake)
• Fiyat istikrar mekanizmaları
• Standart-temelli tedarik politikaları ve izlenebilirlik sistemleri
• Geri dönüşüm kapasitesinin artırılması
• Kaynak zengini ülkelerle işbirliği ve ortak yatırım modelleri

Bu çerçeve, Dünya Ticaret Belirsizliği Endeksi’nin yükseldiği bir dönemde teknoloji ve malzeme tedarik güvenliğini güçlendirmeyi hedefler.

Nükleer büyüme, elektrifikasyon çağında kesintisiz düşük emisyonlu güç için önemli bir seçenek olmakla birlikte, teknoloji yoğunlaşması yeni kırılganlıklar doğurur. Bu nedenle:

• Proje yürütme kapasitesi ve standardizasyon
• Finansman görünürlüğü (uzun dönem sözleşmeler)
• Yakıt çevrimi ve tedarik güvenliği
• SMR’ler için düzenleyici hazırlık ve lisanslama süreçlerinin netleştirilmesi
  önem kazanır.

Dünya Belirsizlik Endeksi/Dünya Politika Belirsizliği Endeksi/Dünya Ticaret Belirsizliği Endeksi’nin eş anlı yükselişi, yatırım kararlarında erteleme eğilimini artırabilir. Bu etkiyi sınırlamak için:

• İzin süreçlerinin hızlandırılması ve öngörülebilir takvim
• Düzenleyici istikrarın güçlendirilmesi
• Şebeke ve esneklik projelerine kamu-özel risk paylaşımı
• Tedarik zinciri çeşitlendirme hedeflerinin enerji planlamasına entegre edilmesi
  gibi araçlar kritik hale gelir.

2008–2025 dönemine ait belirsizlik endeksleri, 2025’te özellikle belirgin bir rejim sıçramasına işaret etmektedir: Dünya Belirsizlik Endeksi’nin Eylül 2025’te 122.422,5 seviyesine çıkması, Dünya Politika Belirsizliği Endeksi’nin 77.304,6 ve Dünya Ticaret Belirsizliği Endeksi’nin 48.124,5 seviyelerine yükselmesi; genel, politika ve ticaret belirsizliğinin eş zamanlı arttığını göstermektedir. Buna rağmen enerji dönüşümünün ana yönleri güçlenmektedir: Elektrifikasyon hızlanmakta; yenilenebilir kapasite 2030’a kadar 4.600 GW artarak ikiye katlanma eğilimi göstermekte ve bunun yaklaşık %80’i güneş PV tarafından taşınmaktadır. Nükleer enerji 2025’te üretimde tarihî zirveye yönelmekte; 63 reaktörle 70 GW’tan fazla kapasite inşa halindedir. Kritik minerallerde ise talep artışı güçlü (lityum 2024’te ~%30 artış) olmakla birlikte fiyat düşüşleri (lityumda 2023 sonrası %80’den fazla gerileme) yatırım ivmesini zayıflatmakta; rafineri yoğunlaşması (2024’te ilk üç ülke ortalama %86) yeni güvenlik kırılganlıkları doğurmaktadır.

Bu bulgular, belirsizliğin enerji dönüşümünü durdurmadığını; fakat dönüşümün “sistemselleşme” koşullarını daha görünür hale getirdiğini göstermektedir. Elektrifikasyon çağında dönüşümün başarısı, yalnız kurulu güç artışıyla değil; şebeke kapasitesi, esneklik, tedarik zinciri çeşitliliği ve dayanıklılık bileşenlerinin birlikte yönetilmesiyle mümkün olacaktır.