Petrol ve doğal gaz arz güvenliği gibi geleneksel riskler devam ederken, kritik minerallerin yoğunlaşmış üretim yapısı, elektrik şebekelerinin kırılganlığı, siber tehditler, aşırı hava olayları ve veri merkezlerinin hızla artan elektrik talebi gibi yeni unsurlar enerji güvenliği kavramını köklü biçimde genişletmiştir. Enerji sisteminin dönüşümü yalnızca yakıt türlerinin değişimiyle sınırlı değildir; aynı zamanda küresel güç dengelerini, ticaret akımlarını ve sanayi politikalarını yeniden şekillendiren bir sürece işaret etmektedir.

Güncel değerlendirmelere göre küresel enerji talebi artmaya devam etmektedir, ancak artışın hızı uygulanan politikalara ve teknolojik dönüşümün temposuna bağlı olarak değişmektedir. Mevcut politikaların devam ettiği bir görünümde, 2035’e kadar toplam enerji talebinin yaklaşık 90 exajoule artarak bugünkü seviyesine kıyasla yaklaşık %15 büyümesi beklenmektedir. Daha iddialı ve kapsamlı politikaların uygulandığı bir senaryoda ise artış yaklaşık 50 exajoule ile sınırlı kalmakta ve büyüme oranı %8 civarında gerçekleşmektedir. Bu farklılığın temel nedeni enerji hizmetlerine olan talebin değil, kullanılan teknolojilerin verimliliğinin ve enerji karmasının değişimidir. Elektrifikasyonun ve enerji verimliliğinin hızlanması, toplam enerji tüketimindeki artışı sınırlamaktadır. Buna karşılık fosil yakıtlara dayalı üretimin sürdüğü bir yapıda atık ısı kayıpları daha yüksek olduğu için toplam enerji ihtiyacı da daha fazla olmaktadır.

Talep artışının coğrafi dağılımı dikkat çekicidir. Gelişmiş ekonomilerde enerji talebi 2007’deki zirvesinin altında kalmaya devam ederken, küresel artışın neredeyse tamamı gelişmekte olan ekonomilerden gelmektedir. Çin’in son yirmi yıldaki baskın rolü giderek azalmakta; Hindistan, Güneydoğu Asya, Orta Doğu ve Afrika yeni talep merkezleri olarak öne çıkmaktadır. Özellikle Hindistan’ın hızla büyüyen nüfusu, kentleşme oranı ve sanayileşme süreci, küresel enerji talebinin ağırlık merkezini Asya’nın farklı bölgelerine doğru kaydırmaktadır. Bu değişim, enerji arz yatırımlarının ve ticaret yollarının da yeniden şekillenmesine neden olmaktadır.

Enerji sisteminin geleceğinde en belirleyici unsur ise elektriğin yükselişidir. Küresel elektrik talebinin 2035’e kadar yaklaşık %40 artması beklenmektedir. Bu artış, toplam enerji talebindeki büyümenin çok üzerinde bir hız anlamına gelmektedir. Elektrik talebini artıran başlıca unsurlar arasında elektrikli araçlar, ısı pompaları, sanayide elektrifikasyon, veri merkezleri ve özellikle sıcaklık artışına bağlı olarak hızla yayılan klima kullanımı bulunmaktadır. Yalnızca gelir artışına bağlı klima kullanımı 2035’e kadar küresel pik talebe yaklaşık 330 gigavat ek yük getirmekte; artan sıcaklıklar ise buna ek olarak yaklaşık 170 gigavatlık ilave talep yaratmaktadır. Elektrik artık küresel nihai enerji tüketiminin yalnızca beşte birini oluştursa da, ekonomik değeri yüksek sektörlerin büyük bölümü elektriğe bağımlıdır. Bu durum elektrik fiyatlarını ve şebeke güvenliğini makroekonomik istikrarın temel belirleyicilerinden biri haline getirmektedir.

Elektrik üretim yatırımları son on yılda güçlü bir artış göstermiştir. Elektrik arzı ve elektrifikasyon yatırımları bugün küresel enerji yatırımlarının yaklaşık yarısını oluşturmaktadır. Üretim yatırımları yıllık 1 trilyon dolar seviyesine ulaşmışken, şebeke yatırımları yaklaşık 400 milyar dolar düzeyinde kalmıştır. Bu dengesizlik iletim ve dağıtım altyapısında darboğazlar yaratmakta, yenilenebilir kapasitenin sisteme entegrasyonunu zorlaştırmakta ve bazı bölgelerde negatif fiyatlama ile üretim kısıntılarına yol açmaktadır. Batarya depolama kapasitesindeki artış önemli bir destek sağlamakta; 2024 yılında yıllık batarya kurulumları 75 gigavatı aşmıştır. Ancak mevsimsel esneklik ihtiyacı ve şebeke genişleme gereksinimi batarya çözümlerinin tek başına yeterli olmadığını göstermektedir.

Yenilenebilir enerji, tüm senaryolarda en hızlı büyüyen enerji kaynağıdır. Güneş enerjisi kurulumları rekor seviyelere ulaşmış ve art arda 23. yıl boyunca yeni zirveler görülmüştür. Rüzgâr, hidroelektrik, biyokütle ve jeotermal de büyümeye katkı sağlamaktadır. 2035’e gelindiğinde yenilenebilir kaynakların küresel elektrik üretimindeki payının %50’nin üzerine çıkması öngörülmektedir. Bununla birlikte üretim kapasitesi talebin önüne geçmiş durumdadır. 2024 itibarıyla küresel güneş paneli üretim kapasitesi, fiili kurulumların iki katından fazlasını karşılayabilecek düzeydedir; batarya hücresi üretim kapasitesi ise kurulumların yaklaşık üç katına ulaşmıştır. Bu arz fazlası teknoloji fiyatlarını düşürürken, ticaret politikaları ve yerli üretim teşvikleri yeni jeoekonomik gerilimler yaratmaktadır.

Fosil yakıtlar açısından tablo daha karmaşıktır. Kömür talebi bazı senaryolarda bu on yıl içinde zirve yaparak düşüşe geçerken, daha yavaş dönüşümün yaşandığı görünümde gerileme daha sınırlı olmaktadır. Petrol talebi, elektrikli araçların hızla artmasına rağmen kısa ve orta vadede tamamen düşüşe geçmemektedir. 2025’te küresel otomobil satışlarının %25’inden fazlasını elektrikli araçlar oluşturmaktadır ve 2035’e kadar bu payın %50’nin üzerine çıkması beklenmektedir. Buna rağmen petro-kimya, havacılık ve ağır taşımacılık gibi sektörler petrol talebini desteklemeye devam etmektedir. Doğal gaz tarafında ise sıvılaştırılmış doğal gaz yatırımlarında ciddi bir artış söz konusudur. 2030’a kadar devreye girmesi planlanan yaklaşık 300 milyar metreküplük yeni LNG kapasitesi, mevcut küresel LNG arzını yaklaşık %50 artıracak büyüklüktedir. Bu yeni arzın önemli bölümü Kuzey Amerika ve Katar kaynaklıdır. Ancak bu kapasitenin tamamının talep bulup bulamayacağı, özellikle yenilenebilir enerji ve enerji verimliliği politikalarının hızına bağlıdır.

Enerji sisteminin yeni kırılganlık alanlarından biri kritik minerallerdir. Enerji teknolojilerinde kullanılan stratejik minerallerin rafinasyonunda yüksek derecede yoğunlaşma bulunmaktadır ve tek bir ülke bu minerallerin 20’sinden 19’unda baskın konumdadır. Ortalama pazar payı yaklaşık %70’tir. Bu mineraller elektrik şebekeleri, bataryalar, elektrikli araçlar ve yarı iletkenler için vazgeçilmezdir. Tedarik zincirlerinin çeşitlendirilmesi piyasa güçleriyle kendiliğinden gerçekleşmemekte; kamu politikaları ve uluslararası iş birliği gerektirmektedir. Aksi halde enerji dönüşümü yeni bağımlılıklar yaratma riski taşımaktadır.

Enerji erişimi ise hâlâ çözülememiş bir küresel eşitsizliktir. Yaklaşık 730 milyon insanın elektriğe erişimi yoktur ve yaklaşık 2 milyar insan sağlığa zararlı pişirme yöntemleri kullanmaktadır. Evrensel elektrik erişiminin sağlanabilmesi için 2035’e kadar her yıl ortalama 80 milyon kişinin sisteme dahil edilmesi gerekmektedir. Temiz pişirme yakıtlarının yaygınlaştırılması, özellikle Afrika’da sosyal kalkınma açısından kritik öneme sahiptir.

İklim boyutunda ise mevcut eğilimler endişe vericidir. Küresel enerji kaynaklı karbon emisyonları 2024 yılında 38 gigaton ile tarihsel zirveye ulaşmıştır. Mevcut politikaların devamı halinde yüzyıl sonunda yaklaşık 3°C’lik bir ısınma patikasına girilmektedir. Daha güçlü politikaların uygulandığı görünümde ise artış yaklaşık 2,5°C civarında kalmaktadır. 1,5°C hedefinin kısa vadede erişilebilir olmadığı görülmektedir; ancak daha ağır sonuçların önlenebilmesi için yenilenebilir enerji, enerji verimliliği, metan emisyonlarının azaltılması, hidrojen ve karbon yakalama teknolojilerinin hızla yaygınlaştırılması gerekmektedir.

Sonuç olarak küresel enerji sistemi tek yönlü bir dönüşüm sürecinde değildir; aksine çok katmanlı ve çelişkili eğilimlerin bir arada yaşandığı bir yeniden yapılanma dönemindedir. Elektrikleşme ve yenilenebilir enerji yükselirken, fosil yakıtlar kısa ve orta vadede sistemde kalmaya devam etmektedir. Enerji güvenliği artık yalnızca arz miktarıyla değil, tedarik zinciri çeşitliliği, şebeke dayanıklılığı ve teknolojik egemenlik ile birlikte değerlendirilmektedir. Önümüzdeki on yıl, enerji politikalarının yönünü belirleyecek ve hem ekonomik hem de iklimsel sonuçları uzun vadede şekillendirecek kritik bir dönem olacaktır.

enerjiplatformu.org