Elektrik Üretim Yatırımlarında Karar Verme

Yazar levent eroğlu | 22 Aralık 2009

Karar verme, mevcut seçenekler arasında mantıksal bir süreç sonucu tercih yapmak olaraktanımlanabilir. Risklerin ve avantajların çok belli olmadığı ortamlarda karar verme süreçleri zorlu olmaktadır.Böyle ortamlarda eldeki verileri uygun yöntemlerle analiz edip karar verme sürecinde destek mekanizmalarınıen iyi şekilde kullanmak gerekmektedir.İki farklı yatırım projesinin birbirine göre avantajını belirleyiphangisinin daha ekonomik olduğuna karar vermek için kullanılan yöntemlerden birisi Net Bugünkü Değer yöntemidir.

Elektrik üretim yatırımı kararları alınma sürecinde bu yöntem kullanılır ise öncelikli olarak santral ekipmanlarının ekonomik ömrü boyunca tesisin gelirlerinin ve giderlerinin hesaplanıp yıllık nakit akışlarının bulunması gerekmektedir. Çeşitli yöntemler kullanarak uzun dönemli elektrik fiyat tahmini yapıp santralin yıllık üretimi ile bu fiyatların çarpılması sonucunda santralin gelirleri bulunabilir. Elektrik satış gelirlerinin tespit edilmesi esnasında üretilen elektriğin değerlendirilebileceği piyasa mekanizmaları1 dikkate alınarak kârı maksimize edecek bir satış portföyünün belirlenmesi uygun olacaktır. Bunun yanında, varsa buhar ve sıcak su satışları ayrıca diğer finansal gelirler de bu gelirlere eklenebilir. Giderleri ise aşağıdaki iki başlık altında toplayabiliriz.

1. Sabit Giderler
a. Arsa fiyatı
b. Büyük makine ekipman (türbin, kazan)
c. Elektromekanik teçhizat
d. Yan tesisler (şalt sahası, kontrol odası, v.s.)
e. İnşaat işleri
f. Şebeke bağlantısı
g. Mühendislik, proje ve diğer giderler (sigorta, nakliye,
devreye alma, v.s.)

2. Değişken Giderler (Genelde yıllık tabanda hesaplanır)
a. Yakıt maliyeti
b. İşletme ve bakım maliyeti
c. Kayıp ve kaçaklar
d. İletim, dağıtım bedelleri
e. TRT Payı, belediye vergisi

1. SABİT GİDERLER

Sabit giderler ilk yatırım maliyeti olarak da adlandırılabilir. Yatırımcının tesisi devreye alıncaya kadar harcayacağı miktardır.

a) Yatırım yeri:

Yatırım yeri seçilirken dikkate alınması gereken birçok kıstas bulunmaktadır. Arsa fiyatı, şebeke bağlantısı, nakliye, inşaat işleri gibi kalemlerin maliyeti direkt olarak yatırım yerine bağlı olmaktadır. Üreticinin elektrik yanında buhar ve sıcak su da satabileceği, kamulaştırma
problemi bulunmayan, arsa fiyatları fahiş olmayan,trafo merkezine yakın, inşaat işlerinin en aza indirilebileceği, direkt bara bağlantısı yapılabilecek büyük tüketicilerin bulunduğu yerler tercih edilmektedir. HES yatırımlarında bazen inşaat işleri ilk yatırım giderleri içerisinde en büyük kalem olabilmektedir. Yine HES ve RES yatırımlarında şebekeye bağlanmak için yapılacak olan iletim hatları yüksek maliyetler oluşturabilmektedir. Nükleer yatırımlarında ise santralın yüksek su ihtiyacından dolayı deniz kenarı bölgeler tercih edilmektedir.

b) Büyük makine ekipman:

Ülkemiz doğal gaz bağlamında dışa bağımlı durumdadır ve doğal gazın fiyatı yüksektir. Dolayısıyla doğal gaz yakıtlı santral yatırımlarında
güç adasını2 oluşturacak ekipman için en yüksek kombine verimi sağlayanlar tercih edilmektedir. %1-2’lik bir verim farkı bile projenin ekonomisini ciddi şekilde etkilemektedir. Kömür yatırımı yaparken kömürün özelliğine göre çeşitli teknolojiler bulunmaktadır.3 Kömürün kalorifik değeri ve
diğer özelliklerine göre seçilen yakma teknolojisi ile birlikte yüksek verimli buhar türbinleri ve kazanlar tercih edilmektedir. Rüzgâr santrallerinde, rüzgârın hızına uygun büyüklükteki türbini seçmek en önemli kıstastır. Bölgenin rüzgâr kapasitesinin iyi etüt edilmesi ve direklerin birbirinin rüzgarını
engellemeyecek şekilde yerleştirilmesi gerekmektedir. HES yatırımlarında ise, nehrin debisi, düşüsü, firm ve sekonder enerji miktarı ve diğer ölçütlere göre uygun türbin seçimi yapılmaktadır.

c) Elektromekanik teçhizat, yan tesisler ve diğer giderler:

Elektromekanik teçhizat, şalt sahası, kontrol odası, proje, mühendislik, sigorta gibi giderlerin maliyeti santralın büyüklüğü ile doğru orantılı olarak artmaktadır.

2. DEĞİŞKEN GİDERLER

Değişken giderler, santral işletmeye alındıktan sonra harcanan
miktar olarak tanımlanabilir.

a) Yakıt Maliyeti: Doğal gaz yakıtlı santrallerde değişken giderler içersinde en çok payı olan yakıt maliyetidir.Kömür santrallerinde ise kömürün kalitesi arttıkça yakıt maliyeti düşmektedir. Yenilenebilir santrallerde ise yakıtmaliyeti bulunmamaktadır.

b) İşletme ve Bakım Giderleri: Her makine ekipmanın düzenli aralıklarla bakımının yapılması gerekmektedir.Kömür santrallerinde doğal gaza göre bakım maliyetleri yüksek olmaktadır. Bununla birlikte en yüksek işletme bakımmaliyeti güneş santrallerinde görülmektedir.

c) Diğer Giderler: TRT Payı ve Belediye vergisi ciro üzerinden alınan nispi vergilerdir. Kayıp kaçaklar, iletim vedağıtımı bedelleri ise santralın kurulu gücü, bulunduğu bölge, üretilen enerji miktarı ve şebekeye bağlantı yapılangerilim seviyesine göre değişkenlik gösteren maliyetlerdir.

KARAR VERME

İndirgenmiş nakit akışları yöntemi ile yatırımın Net Bugünkü Değerinin bulunması için gelirler ve giderler tespit edildiktensonra ıskonto oranı belirlenmelidir. Iskonto oranı mevcut piyasa koşullarına göre yatırımdan beklenen en azkâr olarak tanımlanabilir. Iskonto oranı belirlenirken yatırım
yapmak için gerekli sermayenin maliyeti de dikkate alınmalıdır. Net Bugünkü Değer adından da anlaşılacağı üzeregelecek yıllardaki nakit akışlarının belirlenen ıskonto oranı ile bugüne getirilip toplanması ile elde edilen değerdir ve aşağıdaki formüle göre hesaplanır.

NBD bulunduktan sonra, karar verme konusunda yardımcı olabilecek bir diğer parametre olan İç Verim Oranı da hesaplanabilir.İç Verim Oranı, NBD’yi sıfır yapacak ıskonto oranıdır. Bir başka deyişle yatırımdan beklenen kazançlarısağlayabilecek yıllık efektif faiz oranıdır. İç Verim Oranı aşağıdaki şekilde hesaplanır:

Gündemde bulunan her yatırım seçeneği için NBD ve İVO hesaplandıktan sonra şirketin elinde farklı seçenekleri ekonomikaçıdan karşılaştırmak için iki adet parametre bulunmuş olacaktır. Her ne kadar bu parametreler karar vermeaşamasında çok yardımcı olacak olsalar da nihai yatırım kararının alınması için mevzuatsal, hukuksal, teknik, hattasosyo-kültürel kıstaslar ve şirket politikaları da çok önemli rol oynamaktadırlar.

Kaynak:Enerji Uzmanları Derneği - Agah HINÇ